नेपालको पूर्वी पहाडी भूभागमा अवस्थित भोजपुर जिल्ला प्राकृतिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले मात्र होइन, शैक्षिक चेतनाका हिसाबले पनि महत्वपूर्ण जिल्ला हो। अरुण नदी, टेम्केमैयुङ, प्रसिद्ध भोजपुरे खुकुरी र बहुभाषिक संस्कृतिले परिचित भोजपुरले शिक्षा क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय योगदान दिएको छ। सीमित स्रोत, कठिन भौगोलिक अवस्था र यातायातको अभावका बाबजुद यहाँका नागरिकले शिक्षालाई सामाजिक परिवर्तनको मुख्य आधार मानेका छन्। आज भोजपुरका विद्यार्थीहरू नेपालका विभिन्न विश्वविद्यालय, सरकारी सेवा, निजी क्षेत्र तथा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा समेत सफलतापूर्वक आफ्नो पहिचान बनाउन सफल भएका छन्।
भोजपुरमा शिक्षाको प्रारम्भिक अवस्था
विगतमा भोजपुरमा औपचारिक शिक्षाको पहुँच निकै सीमित थियो। गाउँघरमा धार्मिक शिक्षा, संस्कृत अध्ययन तथा गुरुकुल परम्पराबाट ज्ञान आर्जन गर्ने चलन बढी थियो। धेरै बालबालिका विद्यालयसम्म पुग्न घण्टौँ पैदल हिँड्नुपर्ने अवस्था थियो। कतिपय गाउँमा विद्यालय नै नहुँदा अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीलाई छिमेकी गाउँ वा जिल्ला पठाउनुपर्ने बाध्यता थियो।
वि.सं. २००७ सालपछि नेपालमा आधुनिक शिक्षाको विस्तारसँगै भोजपुरमा पनि सरकारी विद्यालयहरू स्थापना हुन थाले। स्थानीय समाजसेवी, शिक्षक, अभिभावक तथा समुदायको सक्रिय सहभागिताले विद्यालय निर्माण, शिक्षक व्यवस्थापन र विद्यार्थी भर्ना अभियानलाई गति दियो। यसले जिल्लामा साक्षरता बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।
शिक्षाको विकासमा समुदायको भूमिका
भोजपुरको शिक्षा विकासमा स्थानीय समुदायको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। धेरै विद्यालय स्थानीयवासीको श्रमदान, चन्दा संकलन तथा जग्गा दानबाट स्थापना भएका हुन्। विद्यालय भवन निर्माणदेखि पुस्तकालय स्थापना, खानेपानी, खेलमैदान तथा अन्य पूर्वाधार विकासमा समुदायले उल्लेखनीय योगदान दिएको इतिहास छ।
विद्यालय व्यवस्थापन समितिहरू, अभिभावक संघ तथा स्थानीय सरकारको सहकार्यले विद्यालयको गुणस्तर सुधार गर्न निरन्तर प्रयास हुँदै आएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा सूचना प्रविधिको प्रयोग, कम्प्युटर शिक्षा तथा डिजिटल सिकाइतर्फ पनि विद्यालयहरू क्रमशः अघि बढिरहेका छन्।
भोजपुरका प्रमुख शैक्षिक केन्द्रहरू
भोजपुर जिल्लामा आधारभूतदेखि उच्च माध्यमिक तहसम्मका धेरै विद्यालय सञ्चालनमा छन्। तीमध्ये केही विद्यालयले लामो समयदेखि जिल्लाको शैक्षिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्।
१. भोजपुर बहुमुखी क्याम्पस
भोजपुर सदरमुकाममा रहेको भोजपुर बहुमुखी क्याम्पस जिल्लाको प्रमुख उच्च शिक्षाको केन्द्र हो। यस क्याम्पसले व्यवस्थापन, शिक्षा तथा मानविकी लगायत विभिन्न विषयमा अध्ययनको अवसर प्रदान गर्दै आएको छ। उच्च शिक्षा लिन जिल्ला बाहिर जान नसक्ने विद्यार्थीका लागि यो क्याम्पस ठूलो आधार बनेको छ।
२. सिद्धकाली माध्यमिक विद्यालय
जिल्लाको पुरानो तथा प्रतिष्ठित विद्यालयमध्ये सिद्धकाली माध्यमिक विद्यालयलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ। यस विद्यालयबाट हजारौँ विद्यार्थीले अध्ययन पूरा गरी विभिन्न क्षेत्रमा सफलता हासिल गरेका छन्।
३. विद्योदय माध्यमिक विद्यालय
विद्योदय माध्यमिक विद्यालय पनि भोजपुरको शिक्षामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने विद्यालयमध्ये एक हो। शैक्षिक उपलब्धि, अतिरिक्त क्रियाकलाप तथा अनुशासनका कारण यो विद्यालय परिचित छ।
४. अन्य सामुदायिक तथा संस्थागत विद्यालय
भोजपुरका विभिन्न पालिकाहरूमा रहेका सामुदायिक विद्यालयहरूले आधारभूत शिक्षा विस्तारमा ठूलो भूमिका खेलेका छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा केही निजी विद्यालयहरूले पनि गुणस्तरीय शिक्षामा योगदान पुर्याइरहेका छन्।
प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षाको अवस्था
समयसँगै भोजपुरमा प्राविधिक शिक्षाप्रति आकर्षण बढ्दै गएको छ। कम्प्युटर, कृषि, स्वास्थ्य, होटल व्यवस्थापन, सिभिल, इलेक्ट्रिकल तथा अन्य सीपमूलक तालिमहरू सञ्चालन हुने क्रम बढेको छ। युवा पुस्तालाई रोजगारीमुखी बनाउने उद्देश्यले विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाले व्यावसायिक तालिम सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
प्राविधिक शिक्षाले वैदेशिक रोजगारीमा जाने युवाहरूलाई दक्ष बनाउनुका साथै स्वदेशमै स्वरोजगार सिर्जना गर्न समेत सहयोग पुर्याएको छ।
महिला शिक्षाको विकास
एक समय भोजपुरका धेरै गाउँमा बालिकाहरूको विद्यालय पहुँच कमजोर थियो। सामाजिक सोच, आर्थिक अवस्था तथा घरेलु जिम्मेवारीका कारण धेरै बालिका विद्यालय छोड्न बाध्य हुन्थे।
तर अहिले अवस्था उल्लेखनीय रूपमा सुधारिएको छ। अधिकांश विद्यालयमा छात्राको सहभागिता उल्लेख्य छ। सरकारी छात्रवृत्ति, निःशुल्क पाठ्यपुस्तक, विद्यालय पोशाक सहयोग तथा विभिन्न सचेतनामूलक कार्यक्रमले महिला शिक्षाको विकासमा सकारात्मक प्रभाव पारेका छन्।
आज भोजपुरका धेरै महिलाहरू शिक्षक, स्वास्थ्यकर्मी, सरकारी कर्मचारी, उद्यमी तथा विभिन्न पेशामा सफलतापूर्वक कार्यरत छन्।
सूचना प्रविधि र आधुनिक शिक्षा
विश्व डिजिटल युगतर्फ अघि बढेसँगै भोजपुरका विद्यालयहरू पनि क्रमशः प्रविधिमैत्री बन्दै गएका छन्। कम्प्युटर प्रयोगशाला, इन्टरनेट सेवा, प्रोजेक्टरमार्फत अध्यापन तथा अनलाइन सिकाइको अभ्यास बढिरहेको छ।
कोभिड–१९ महामारीपछि डिजिटल शिक्षाप्रति विद्यालय, शिक्षक तथा विद्यार्थीको रुचि अझ बढेको देखिन्छ। यद्यपि दुर्गम क्षेत्रका विद्यालयमा इन्टरनेट, विद्युत् तथा आवश्यक उपकरणको अभाव अझै चुनौतीकै रूपमा रहेको छ।
शिक्षाको विकासमा योगदान दिने व्यक्तित्वहरू
भोजपुर जिल्लाको शिक्षा विकास कुनै एक व्यक्तिको प्रयासले सम्भव भएको होइन। यसमा हजारौँ शिक्षक, समाजसेवी, अभिभावक, जनप्रतिनिधि तथा शिक्षा प्रेमीहरूको सामूहिक योगदान रहेको छ।
विशेष गरी निम्न समूहहरूको योगदान उल्लेखनीय मानिन्छः
- प्रारम्भिक विद्यालय स्थापना गर्न जग्गा दान गर्ने स्थानीय समाजसेवी।
- दुर्गम गाउँमा लामो समय सेवा गर्ने समर्पित शिक्षकहरू।
- विद्यालय निर्माणमा श्रमदान गर्ने स्थानीय समुदाय।
- छात्रवृत्ति तथा आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराउने शिक्षाप्रेमी व्यक्ति तथा संस्थाहरू।
- शिक्षा सुधारमा योगदान गर्ने विद्यालय व्यवस्थापन समिति तथा अभिभावक संघहरू।
भोजपुरबाट अध्ययन गरी राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा सफल भएका धेरै शिक्षाविद्, प्रशासक, चिकित्सक, इन्जिनियर, प्राध्यापक, पत्रकार तथा उद्यमीहरूले जिल्लाको शैक्षिक प्रतिष्ठा बढाएका छन्। उनीहरूको सफलता नयाँ पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ।
वर्तमान चुनौतीहरू
उल्लेखनीय प्रगति भए पनि भोजपुरको शिक्षा क्षेत्रमा केही चुनौतीहरू अझै विद्यमान छन्।
- दुर्गम बस्तीमा गुणस्तरीय शिक्षकको अभाव।
- विद्यार्थी संख्या घट्दै जानु तथा बसाइँसराइको प्रभाव।
- प्राविधिक शिक्षाको सीमित पहुँच।
- डिजिटल पूर्वाधारको कमी।
- उच्च शिक्षा तथा अनुसन्धानका अवसर सीमित हुनु।
- आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारका विद्यार्थीको निरन्तरता सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता।
यी चुनौती समाधानका लागि स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार, संघीय सरकार, विद्यालय, समुदाय तथा निजी क्षेत्रबीच प्रभावकारी सहकार्य आवश्यक छ।
भविष्यका सम्भावना
भोजपुरमा शिक्षा क्षेत्रको भविष्य आशाजनक देखिन्छ। सूचना प्रविधिको विस्तार, स्थानीय सरकारको लगानी, प्राविधिक शिक्षाको विकास तथा समुदायको बढ्दो सचेतनाले शिक्षा अझ गुणस्तरीय बन्ने अपेक्षा गरिएको छ।
स्थानीय इतिहास, संस्कृति, कृषि, पर्यटन, उद्यमशीलता तथा सूचना प्रविधिसँग जोडिएको व्यवहारिक शिक्षा विकास गर्न सके भोजपुरका विद्यार्थीहरू राष्ट्रिय मात्र होइन अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि प्रतिस्पर्धी बन्न सक्नेछन्।
विद्यालयहरूमा डिजिटल कक्षा, पुस्तकालय आधुनिकीकरण, विज्ञान प्रयोगशाला, सीपमूलक शिक्षा तथा उद्योग–शिक्षा सहकार्यलाई प्राथमिकता दिन सके जिल्लाको शैक्षिक अवस्था अझ सुदृढ बन्नेछ।
भविष्यमा गुणस्तरीय, प्रविधिमैत्री, समावेशी तथा रोजगारमुखी शिक्षामा जोड दिन सके भोजपुर पूर्वी नेपालको उत्कृष्ट शैक्षिक केन्द्रका रूपमा अझ सशक्त रूपमा स्थापित हुन सक्नेछ। शिक्षा नै समाज परिवर्तन, आर्थिक समृद्धि र सक्षम नागरिक निर्माणको सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम भएकाले भोजपुरको शैक्षिक यात्रालाई अझ बलियो बनाउन सबै पक्षको साझा प्रयास आवश्यक छ।
