पूर्वी नेपालको कोशी प्रदेशमा पर्ने भोजपुर जिल्ला भन्नेबित्तिकै मानिसको मनमा सबैभन्दा पहिले आउने कुरा हो — डाँडाकाँडा, खोंच र खोंचमा फैलिएका सिँढीदार खेतबारी। अरुण नदीको किनारैकिनार बसेको यो जिल्ला भौगोलिक रूपमा जति कठिन छ, त्यति नै उर्वर पनि छ। यहाँका बासिन्दाको जीवनको मूल आधार आजसम्म पनि कृषि नै हो। सहरतिर बसेर यो कुरा सुन्दा सामान्य लाग्न सक्छ, तर भोजपुरको धरातलमा उभिएर हेर्ने हो भने कृषिले यहाँको समाज, संस्कृति र अर्थतन्त्रलाई कसरी बाँधेको छ भन्ने कुरा राम्रोसँग बुझिन्छ।
भूगोलले तय गरेको खेती प्रणाली
भोजपुरको उचाइ समुद्री सतहबाट झण्डै ३०० मिटरदेखि ३३०० मिटरसम्म फैलिएको छ। यही उचाइको भिन्नताले गर्दा एउटै जिल्लाभित्र फरक-फरक किसिमका बाली फल्ने वातावरण बनेको छ। तल्लो भेगमा धान, मकै र अदुवा राम्रोसँग फल्छ भने माथिल्लो भेगमा आलु, फापर र गहुँले राम्रो उब्जनी दिन्छ। यही उचाइ भिन्नताका कारण भोजपुरलाई “साना-साना जलवायु क्षेत्रहरूको जिल्ला” भन्दा फरक पर्दैन।
खेतीका लागि जमिन भने अधिकांश ठाउँमा भिरालो र सिँढीदार छ। समथर फाँट यहाँ विरलै भेटिन्छ। यसैले सिँचाइ प्रणाली विकास गर्न पनि निकै गाह्रो छ। धेरैजसो किसान अझै वर्षातको भर पर्ने गरी खेती गर्छन्, जसका कारण मनसुन ढिलो आउँदा वा असमय पानी नपर्दा बाली नोक्सानी हुने जोखिम सधैं रहन्छ।
मुख्य बालीहरू: मकै र धानदेखि अलैंचीसम्म
भोजपुरको खेतीपातीमा मकैलाई सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अन्नबालीको रूपमा लिइन्छ। पहाडी भू-भागमा धान खेती सीमित ठाउँमा मात्र सम्भव भएकाले मकै नै अधिकांश घरपरिवारको मुख्य खाद्यान्न बनेको छ। यसका साथै कोदो, फापर र गहुँ पनि परम्परागत रूपमा उब्जाइन्छ।
तर हिजोआज भोजपुरको कृषिलाई साँच्चिकै चिनाउने बाली भनेको अलैंची हो। ठूला अन्नपातको साटो नगदेबाली अलैंचीले किसानको आम्दानीमा उल्लेख्य योगदान पुर्याएको छ। रुखबिरुवा ठाडो नभएको, छहारी परेको जमिनमा राम्रोसँग फल्ने भएकाले अलैंची खेती यहाँको भू-बनोटसँग मिल्दोजुल्दो पनि देखिन्छ। यसबाहेक सुन्तला, जुनार जस्ता सुन्तलाजातीय फलफूल पनि भोजपुरको चिनारी बनिसकेका छन्। जाडो याम आउनेबित्तिकै भोजपुरका बजारहरूमा सुन्तलाको सुगन्ध फैलिन थाल्छ, र यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई थप चलायमान बनाउँछ।
तरकारी खेतीले पनि भर्खरै गति लिन थालेको छ। सडक पहुँच बढ्दै जाँदा टमाटर, काउली, बन्दा जस्ता तरकारी अब बजार केन्द्रित उत्पादनको रूपमा उब्जाउन थालिएको छ, जहाँ पहिले यी केवल घरायसी उपभोगका लागि मात्र उब्जाइन्थे।
पशुपालन: खेतीको अभिन्न साथी
भोजपुरमा खेती र पशुपालन एकअर्काबिना कल्पना गर्न सकिँदैन। गाईवस्तु, भैंसी, बाख्रा र कुखुरापालन लगभग हरेक घरमा भेटिन्छ। पशुपालनले न केवल दूध, मासु र अन्डाको आम्दानी दिन्छ, यसले खेतीका लागि आवश्यक मल पनि उपलब्ध गराउँछ। रासायनिक मल पुर्याउन गाह्रो हुने पहाडी बस्तीहरूमा गोठे मलको महत्त्व झन् बढी छ। यसैले भोजपुरका किसानले खेती र पशुपालनलाई सधैं सँगसँगै लिएर हिँडेका छन्, र यो प्रणालीले एक किसिमको दिगो कृषि चक्र पनि निर्माण गरेको छ।
चुनौतीहरू: जनशक्तिको अभाव र बजार पहुँच
तर भोजपुरको कृषिले अवसरसँगै थुप्रै चुनौती पनि झेलिरहेको छ। यहाँका धेरै युवा रोजगारीका लागि काठमाडौं, भारत वा खाडी मुलुक पलायन भएका छन्। यसको प्रत्यक्ष असर खेतीमा देखिन्छ — धेरै खेतबारी परती बस्न थालेका छन्, र खेती गर्ने जिम्मेवारी बुबाआमा वा हजुरबा-हजुरआमाको काँधमा गएको छ। श्रमशक्तिको यो कमीले उत्पादन क्षमतामा प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको छ।
अर्को ठूलो समस्या बजार पहुँचको हो। भोजपुरका धेरै गाउँ अझै पनि सडक सञ्जालबाट टाढा छन्। उत्पादन गरेको तरकारी वा फलफूल समयमै बजारसम्म पुर्याउन नसक्दा किसानले उचित मूल्य पाउँदैनन्। कतिपय ठाउँमा त उत्पादन बाटोमै कुहिएर खेर जाने अवस्था पनि देखिन्छ। सिँचाइको अभाव, कृषि प्रविधिमा पहुँचको कमी, र प्राङ्गारिक मल तथा बिउबिजनको सहज उपलब्धता नहुनु पनि यहाँका किसानका दैनिक समस्या हुन्।
जलवायु परिवर्तनको असर पनि यहाँ प्रस्टै देखिन थालेको छ। पहिले पहिले निश्चित समयमा हुने वर्षा अहिले अनिश्चित बन्दै गएको छ, जसले बाली लगाउने र टिप्ने समयसारिणीमा नै हेरफेर ल्याइदिएको छ।
सम्भावना र आशाका किरणहरू
यति धेरै चुनौतीका बाबजुद पनि भोजपुरको कृषिमा आशा गुमेको छैन। यहाँको स्वच्छ हावापानी र रासायनिक विषादीको न्यून प्रयोगले प्राङ्गारिक खेतीका लागि यो जिल्लालाई उपयुक्त बनाएको छ। अलैंची, अदुवा र सुन्तलाजस्ता उत्पादनलाई प्राङ्गारिक प्रमाणीकरण गरी बाहिरी बजारमा राम्रो मूल्यमा बेच्न सकिने सम्भावना प्रशस्त छ।
स्थानीय तहबाट सञ्चालित कृषि सहकारीहरूले पनि बिस्तारै भूमिका खेल्न थालेका छन्। यी सहकारीमार्फत किसानले सामूहिक रूपमा बिउबिजन खरिद, प्रविधि हस्तान्तरण र बजारीकरणमा सहयोग पाउन थालेका छन्। साथै केही युवाले सहरबाट फर्केर आधुनिक तरिकाले तरकारी खेती, मौरीपालन र कुखुरापालन थालेका उदाहरणहरू पनि बढ्दै गएका छन्, जसले अरूलाई पनि प्रेरित गरिरहेको छ।
सडक सञ्जाल विस्तार हुँदै जाँदा भोजपुरको उत्पादनले धरान, इटहरी हुँदै काठमाडौंसम्मको बजार टाप्न सक्ने अवस्था बन्दै गएको छ। यदि सिँचाइ, भण्डारण र यातायात जस्ता आधारभूत पूर्वाधारमा थप लगानी भयो भने, भोजपुरको कृषिले केवल जीविकोपार्जनको माध्यम मात्र नभई व्यावसायिक आम्दानीको ठूलो स्रोत बन्न सक्ने प्रशस्त सम्भावना देखिन्छ।
भोजपुरको कृषि आजका दिनमा पुराना परम्परा र नयाँ सम्भावनाको दोबाटोमा उभिएको देखिन्छ। एकातिर पलायन, सडक अभाव र जलवायु परिवर्तनजस्ता चुनौतीले किसानलाई थकित बनाइरहेका छन् भने अर्कोतिर अलैंची, सुन्तला र प्राङ्गारिक खेतीले नयाँ आशा जगाइरहेका छन्। यदि स्थानीय सरकार, सहकारी र किसानबीच समन्वय बढ्यो र आधारभूत पूर्वाधारमा ध्यान दिइयो भने भोजपुरको माटोले अझै धेरै दिन सक्छ — यो माटो जति भिरालो छ, त्यति नै उर्वर पनि छ भन्ने कुरा यहाँका किसानले पुस्तौंदेखि सावित गर्दै आएका छन्।
