पूर्वी नेपालको पहाडी भूभागमा फैलिएको भोजपुर जिल्ला आफ्नो प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक महत्त्व र किराँती संस्कृतिका लागि सुपरिचित छ। यसै जिल्लाले पछिल्लो समय पर्यटकीय दृष्टिकोणले नयाँ चर्चा र चासो पाइरहेको एउटा गन्तव्य हो— मुन्धुम पदमार्ग। यो पदमार्ग एकातिर उच्च हिमश्रृङ्खलाहरूको मनमोहक दृश्यावलोकनको अवसर दिन्छ भने अर्कातिर किराँत राई, लिम्बू, सुनुवार, याक्खा जस्ता आदिवासी जनजातिहरूको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक धरोहर ‘मुन्धुम’ सँग गाँसिएको इतिहास पनि बोकेको छ। प्राकृतिक सुन्दरता र सांस्कृतिक गहिराइको यस्तो संयोजन विरलै भेटिन्छ, र यही विशेषताले मुन्धुम पदमार्गलाई पूर्वी नेपालको एक अनौठो र आकर्षक गन्तव्यका रूपमा स्थापित गराइरहेको छ।

नामकरण र सांस्कृतिक महत्त्व

मुन्धुम पदमार्गको नामकरण किराँत समुदायको धार्मिक-सांस्कृतिक ग्रन्थ ‘मुन्दुम’ वा ‘मुन्धुम’ सँग जोडिएको छ। मुन्दुम भन्नु नै किराँती पुर्खाहरूले हजारौं वर्षअघि सृष्टि, प्रकृति, र मानव जीवनका बारेमा गरेको अनुभव तथा ज्ञानको मौखिक तथा सांकेतिक संचयन हो। यो ज्ञान पुस्तौंपुस्तादेखि एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको छ। किराँत समुदायमा धामीझाँक्रीको भूमिका, जीववादमा आस्था, र प्रकृतिको आराधना जीवनशैलीकै अभिन्न अङ्ग मानिन्छ, र यी सबै मान्यताको स्रोत नै मुन्दुम हो।

यस पदमार्गमा राई, लिम्बू, सुनुवार र कुलुङ लगायतका आदिवासी जनजाति समुदायका विभिन्न ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्त्वका स्थलहरू पाइन्छन्, जुन किराँती सभ्यताको उत्पत्ति र विकाससँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित मानिन्छन्।

यसैले मुन्दुम पदमार्गलाई मात्र प्राकृतिक ट्रेकिङ मार्गका रूपमा मात्र नभई किराँती सभ्यताको जीवित संग्रहालयका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

भौगोलिक स्वरूप र मार्ग

मुन्धुम पदमार्ग भोजपुर जिल्लाका विभिन्न स्थानीय तहहरूलाई आपसमा जोड्दै फैलिएको छ। यो पदमार्गले टेम्केमैयुङ गाउँपालिका, भोजपुर नगरपालिका, षडानन्द नगरपालिका, हतुवागढी गाउँपालिका, आमचोक गाउँपालिका, रामप्रसादराई गाउँपालिका र साल्पासिलिछो गाउँपालिका लगायतका स्थानीय तहहरू भएर गुज्रिन्छ। पदमार्गको एउटा प्रमुख आकर्षण भनेको साल्पा र सिलिछो क्षेत्र हो, जुन भोजपुरको सबैभन्दा अग्लो स्थान मानिन्छ। समुद्री सतहबाट झन्डै चार हजार १५५ मिटर उचाइमा रहेको सिलिछो चुचुरो र त्यसैको काखमा रहेको साल्पा पोखरीले यस पदमार्गलाई थप आकर्षक र पवित्र बनाएको छ। साल्पा पोखरी भोजपुर, सोलुखुम्बु, सङ्खुवासभा र खोटाङ जिल्लाको सिमानामा पर्ने भएकाले यसलाई चार जिल्लाको सङ्गमस्थलका रूपमा पनि लिइन्छ।

पदमार्गको विस्तार हुँदै जाँदा यसलाई ‘ग्रेटर मुन्दुम पदमार्ग’ वा ‘ग्रेटर मुन्दुम ट्रेल’ का नामले चिनिन थालेको छ, जुन सुनसरीको कोसी टप्पुबाट सुरु भई उदयपुरको मैनामैनी हुँदै भोजपुरको हतुवागढी गाउँपालिकाको माइबेनी, शिलासुत्केरी, सङ्खामचुली, आमचोक गाउँपालिकाको बयाङ र यूँ, रामप्रसादराई गाउँपालिकाको थामडाँडा, गोल्मे भिर, सुच्चागुफा, नागछाँगा, पाप्माखाम गढी, बतासे र ओख्रे हुँदै टेम्केमैयुङ गाउँपालिकाको कपासे भञ्ज्याङसम्म पुग्छ। यसरी हेर्दा यो पदमार्ग एउटै जिल्लामा मात्र सीमित नरहेर सुनसरी, उदयपुर, भोजपुर र खोटाङ गरी चार जिल्लाका ११ स्थानीय तहलाई समेट्ने गरी विस्तार भइरहेको छ।

प्राकृतिक सौन्दर्य र आकर्षण

मुन्धुम पदमार्गको सबैभन्दा उल्लेखनीय विशेषता भनेको एउटै यात्रामा विविध प्रकारका भौगोलिक दृश्यहरूको अवलोकन गर्न सकिनु हो। अग्ला पहाडी डाँडाकाँडा, चम्किला हिमशृङ्खला, र तराईका समथर फाँटका दृश्यहरू एकै ठाउँबाट हेर्न पाइने भएकाले यो पदमार्ग विशेष चर्चामा आएको हो। मध्यम खालको उकालो-ओरालो हुँदै फैलिएको यस पदमार्गबाट चारपाटे, नुप्से, सगरमाथा, चाम्लाङ, मकालु, कञ्चनजङ्घा, कुम्भकर्णलगायत दुई दर्जनभन्दा बढी हिमशृङ्खलाहरू टाढैबाट देख्न सकिन्छ। यस्तो व्यापक हिमाली दृश्यावलोकनको अवसर सामान्यतया लामो र कठिन ट्रेकिङ मार्गमा मात्र पाइन्छ, तर मुन्धुम पदमार्गमा तुलनात्मक रूपमा सहज र छोटो यात्राबाटै यस्तो दृश्य भेट्न सकिने भएकाले यसले पर्यटकहरूको विशेष चासो पाएको हो।

पदमार्गको बाटोमा पर्ने मैयुङ चुचुरो नजिकैको गुराँसको जङ्गलले घेरिएको तीन हजार मिटर उचाइमा अवस्थित हाँस पोखरी पनि यस क्षेत्रको अर्को उल्लेखनीय आकर्षण हो। यसका साथै विभिन्न स्थानमा भेटिने परम्परागत बस्ती, स्थानीय कृषि प्रणाली र किराँती संस्कृतिका झलकहरूले पनि यात्रुहरूलाई फरक प्रकारको अनुभव प्रदान गर्छन्।

विकास र प्रवर्द्धनको यात्रा

मुन्धुम पदमार्ग एकैचोटि निर्माण भएको संरचना होइन; यो क्रमिक रूपमा विकास हुँदै आएको एक दीर्घकालीन योजना हो। नेपाल सरकारले पूर्वी पहाडका चार जिल्ला— खोटाङ, भोजपुर, सोलुखुम्बु र सङ्खुवासभाको पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि यस मुन्धुम ट्रेलको परिकल्पना गरेको थियो। कोशी प्रदेश सरकारले जारी गरेको गन्तव्य क्षेत्र सूचीमा समेत मुन्दुम पदमार्गलाई समावेश गरिएको छ, जसले यसको महत्त्वलाई थप पुष्टि गर्छ। यसैगरी, पूर्वमन्त्री रवीन्द्र अधिकारी पर्यटनमन्त्री रहँदाको समयमा नै मुन्धुम पदमार्गलाई नेपालको नयाँ पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा सूचीकृत गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

स्थानीय तहहरूको तहबाटै पनि यस पदमार्गको विकासमा उल्लेखनीय पहलकदमी भइरहेको छ। साल्पासिलिछो गाउँपालिकाले मुन्दुम पदमार्ग र साल्पा क्षेत्रको बृहत्तर विकासका लागि नेतृत्वदायी भूमिका खेलिरहेको छ। यस गाउँपालिकाले पर्यटकलाई लक्षित गरेर लगभग ८८ किलोमिटर लामो मुन्दुम पदमार्गको निर्माण अघि बढाएको छ, जसमध्ये पहिले नै ६२ किलोमिटरभन्दा बढी भाग पूर्ण भइसकेको जानकारी पाइन्छ। यो पदमार्ग निर्माणको काम टेम्केमैयुङ गाउँपालिका, भोजपुर नगरपालिका, षडानन्द नगरपालिका लगायतका स्थानीय तहहरूलाई समेत लक्षित गरी अघि बढाइएको छ।

खोटाङको केपिलासगढी गाउँपालिकाले पनि मुन्दुम ट्रेललाई पर्यटन प्रवर्द्धनको माध्यम बनाउने योजना अघि सारेको छ। यस गाउँपालिकाले जि-फाउन्डेसनसँगको सहकार्यमा चखेवाबाट मैयुङडाँडा, सातदोबाटो, बगरेभञ्ज्याङ, जुगेडाँडा, लौरेडाँडा हुँदै साल्पापोखरीसम्म पुग्ने मुन्धुम ट्रेल निर्माणमा जोड दिइरहेको छ। यसबाहेक हतुवागढी गाउँपालिका, आमचोक गाउँपालिका र रामप्रसादराई गाउँपालिकामा पनि पदमार्ग निर्माणको काम तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ।

यसरी हेर्दा मुन्दुम पदमार्ग अब एउटै जिल्ला वा स्थानीय तहको योजनामा सीमित नरहेर ‘ग्रेटर मुन्दुम पदमार्ग’ का रूपमा चार जिल्लाका एघार स्थानीय तहको संयुक्त प्रयासबाट विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ। यसका लागि सम्बन्धित स्थानीय तहहरूबीच समन्वयात्मक बैठकहरू पनि सम्पन्न भइरहेका छन्, जसमा पदमार्ग विस्तार, पूर्वाधार निर्माण र प्रवर्द्धनका विषयमा छलफल हुने गरेको छ।

पर्यटकीय सम्भावना र चुनौती

मुन्धुम पदमार्गले पूर्वी नेपालको प्राकृतिक, सांस्कृतिक र साहसिक पर्यटनको एक संगमस्थलका रूपमा नयाँ पहिचान बनाउँदै गएको छ। सहज र छोटो यात्रामै हिमशृङ्खला, पहाडी दृश्य र तराईको फाँट एकैसाथ हेर्न पाइने भएकाले यो पदमार्ग आन्तरिक तथा बाह्य दुवै प्रकारका पर्यटकहरूको रोजाइँमा पर्दै गएको छ। स्थानीय तहहरूले पदमार्ग वरपर धारा, विश्रामस्थल लगायतका आधारभूत पूर्वाधार निर्माण गर्दै पर्यटन र कृषिलाई प्राथमिकतामा राखेर योजना अघि बढाइरहेका छन्।

तथापि, यस पदमार्गको पूर्ण विकासका लागि केही चुनौतीहरू पनि विद्यमान छन्। भौगोलिक विकटता, पूर्वाधारको सीमितता, स्रोत साधनको अभाव, र विभिन्न स्थानीय तहबीचको समन्वयको आवश्यकता जस्ता विषयहरूले पदमार्गको विकास गतिलाई प्रभावित गरिरहेका छन्। यदि स्थानीय, प्रदेश र सङ्घीय सरकारले यस पदमार्गको विकास र प्रवर्द्धनमा विशेष ध्यान दिने हो भने भोजपुरको पर्यटन प्रवर्द्धनमा यो पदमार्ग एक महत्त्वपूर्ण कोसेढुङ्गा बन्ने सम्भावना देखिन्छ।

यस पदमार्गको प्रवर्द्धनका लागि विभिन्न खेलकुद तथा साहसिक कार्यक्रमहरू पनि आयोजना हुन थालेका छन्, जसमध्ये ‘मुन्धुम अल्ट्रा ट्रेल रेस’ उल्लेखनीय छ। हतुवागढी गाउँपालिकाको हसनपुर स्थित कोप्चेदेखि टेम्केमैयुङ गाउँपालिकाको तावा भञ्ज्याङसम्म आयोजना गरिने यस्ता खेलकुद कार्यक्रमहरूले भोजपुरका पहाडी क्षेत्रका सुन्दर पदमार्ग, गाउँघरका सांस्कृतिक सम्पदा र स्थानीय उत्पादनलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा चिनाउने उद्देश्य राखेका छन्।

निष्कर्ष

भोजपुरको मुन्धुम पदमार्ग प्रकृति र संस्कृतिको दुर्लभ संगम हो, जसले किराँती सभ्यताको गहिरो इतिहास र पूर्वी हिमालको भव्यतालाई एकै यात्रामा उजागर गर्छ। यो पदमार्ग साल्पा-सिलिछो जस्ता पवित्र स्थलहरू, मुन्दुम संस्कृतिका ऐतिहासिक स्मारकहरू, र हिमशृङ्खलाहरूको अद्भुत दृश्यावलोकनको सुविधा एकैसाथ प्रदान गर्दै भोजपुर मात्र नभई सुनसरी, उदयपुर र खोटाङसम्म फैलिएको ‘ग्रेटर मुन्दुम पदमार्ग’ का रूपमा विस्तार हुँदै गइरहेको छ। स्थानीय तहहरूको सक्रिय पहलकदमी, प्रदेश सरकारको मान्यता र सामुदायिक सहभागितासँगै यस पदमार्गले भविष्यमा भोजपुर जिल्लाको पर्यटन क्षेत्रलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत बलियो बनाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। उचित पूर्वाधार विकास र दिगो व्यवस्थापनसँगै मुन्धुम पदमार्ग आगामी दिनहरूमा नेपालकै एक प्रमुख सांस्कृतिक-साहसिक पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुने सम्भावना उज्यालो देखिन्छ।