भोजपुर जिल्ला परिचय : इतिहास, भूगोल, जनसंख्या र संस्कृति

पूर्वी नेपालको कोशी प्रदेशमा अवस्थित भोजपुर एउटा ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण पहाडी जिल्ला हो। पहिले “पूर्व नम्बर ४” भनेर चिनिने यो जिल्ला तत्कालीन समयमा नेपालको एक प्रमुख प्रशासकीय केन्द्रको रूपमा रहेको थियो। जिल्लाको सदरमुकाम भोजपुर बजार हो।

भोजपुरको इतिहास

भोजपुरको इतिहास मध्यकालीन नेपालसँग गाँसिएको छ। यहाँको टक्सार बजार ऐतिहासिक महत्त्वको स्थान हो, जहाँ पुरै नेपालका लागि आवश्यक पर्ने धातुका सिक्का ढाल्ने काम हुन्थ्यो भन्ने जनविश्वास छ। यसले भोजपुर प्राचीन कालदेखि नै आर्थिक र प्रशासनिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण रहेको संकेत गर्छ। समयक्रममा यो जिल्ला राई लगायत विभिन्न जनजातिहरूको बसोबास तथा सांस्कृतिक सम्मिश्रणको थलोको रूपमा विकसित हुँदै आएको छ।

भूगोल

भोजपुर मध्य पहाडी क्षेत्रमा पर्ने जिल्ला हो, जसको भूगोल विविधतापूर्ण छ — अग्ला डाँडाकाँडा, हराभरा फाँट र उर्वर भूमिले यसलाई कृषियोग्य बनाएको छ। यसको सिमाना संखुवासभा, धनकुटा, उदयपुर, खोटाङ र सोलुखुम्बु जिल्लाहरूसँग जोडिन्छ। अरुण डाँडा, च्याङ्ग्रे पोखरी, शिर्शिरे डाँडा जस्ता स्थानहरूले यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई थप उजागर गर्छन्, जुन पर्यटकीय दृष्टिकोणले पनि आकर्षक मानिन्छन्।

जनसंख्या

राष्ट्रिय जनगणना तथा हालैका तथ्याङ्कहरूअनुसार भोजपुर जिल्लाको कुल जनसंख्या करिब १ लाख ८० हजारभन्दा बढी रहेको छ। जिल्ला हाल १ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका गरी ८ स्थानीय तहमा विभाजित छ, र यहाँ ब्राह्मण, क्षेत्री, राई, नेवार, तामाङ, मगर, लिम्बु, कामी, दमाई, सार्की लगायत विविध जातजातिको बसोबास पाइन्छ।

भाषा तथा संस्कृति

भोजपुरमा नेपाली भाषा प्रमुख सञ्चारको माध्यम भए तापनि किराती परिवारभित्र पर्ने राई भाषाहरूको प्रयोग पनि व्यापक छ। यहाँका बासिन्दाहरूले आफ्नो पुर्ख्यौली चाडपर्व, नाच-गान, र परम्परागत रीतिथिति अझै जीवितरूपमा संरक्षण गरेका छन्। कृषि यहाँको मुख्य पेशा भएकोले धान, गहुँ, मकै, कोदो, फापर जस्ता खाद्यान्न बाली र चिया, अलैंची, अदुवा, अम्रिसो जस्ता नगदेबालीले यहाँको आर्थिक तथा सांस्कृतिक जीवनशैलीलाई आकार दिएका छन्।

धार्मिक स्थल

भोजपुर जिल्लामा हिन्दु र किरात धर्मावलम्बीहरूको आस्थाका थुप्रै स्थलहरू रहेका छन्। सन्तानेश्वर महादेव मन्दिर यस क्षेत्रको एक प्रमुख धार्मिक तथा तीर्थस्थलको रूपमा परिचित छ, जहाँ श्रद्धालुहरूको नियमित आवतजावत रहन्छ। शिवालय पार्क जस्ता स्थलहरूले पनि धार्मिक तथा पर्यटकीय दुवै महत्त्व बोकेका छन्। यी स्थलहरूले भोजपुरको धार्मिक विविधता र सामाजिक सद्भावलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्।