भोजपुर जिल्लाको सामान्य परिचय

भोजपुर जिल्ला कोशी प्रदेशको पूर्वी पहाडी भूभागमा अवस्थित एक ऐतिहासिक र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण जिल्ला हो। यो जिल्ला समुद्री सतहबाट लगभग १५५ मिटरदेखि ४१५३ मिटरसम्मको उचाइमा फैलिएको छ, जसका कारण यहाँको भूगोल र हावापानीमा विविधता पाइन्छ। जिल्लाको उत्तरमा सङ्खुवासभा, पूर्वमा धनकुटा, दक्षिणमा उदयपुर र पश्चिममा सोलुखुम्बु जिल्लाहरू पर्दछन्। भोजपुर जिल्लाको कुल क्षेत्रफल करिब १५०७ वर्ग किलोमिटर रहेको छ भने यहाँको जनसंख्या करिब एक लाख अठसठ्ठी हजारभन्दा बढी रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ।

भोजपुर जिल्ला ऐतिहासिक रूपमा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यहाँ किराँत, राई, लिम्बू लगायतका विभिन्न जातजातिको बसोबास रहेको छ, जसले यस जिल्लालाई सांस्कृतिक विविधताको केन्द्रका रूपमा चिनाउँछ। अरुण नदी, यहाँका उच्च हिमाली शृंखलाहरूको दृश्यावलोकन, र परम्परागत किराँती संस्कृतिले भोजपुरलाई पर्यटकीय दृष्टिकोणले पनि आकर्षक बनाएको छ।

भोजपुर जिल्लाका स्थानीय तहहरू:

नेपालले सन् २०१५ मा नयाँ संविधान जारी गरेपश्चात संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक शासन प्रणाली अवलम्बन गर्‍यो। यस संघीयतासँगै देशलाई सात प्रदेश र ७५३ स्थानीय तहमा पुनर्संरचना गरियो, जसले स्थानीय स्तरमै विकास, सुशासन र सेवा प्रवाहलाई सहज बनाउने उद्देश्य राखेको थियो। यसै क्रममा कोशी प्रदेश अन्तर्गत पर्ने भोजपुर जिल्लामा पनि विगतका साविक गाउँ विकास समिति र नगरपालिकाहरूलाई पुनर्गठन गरी नयाँ संरचनामा ढालियो। हाल भोजपुर जिल्लामा दुई नगरपालिका र सात गाउँपालिका गरी जम्मा नौ स्थानीय तहहरू क्रियाशील रहेका छन्। यी स्थानीय तहहरू क्रमशः भोजपुर नगरपालिका, षडानन्द नगरपालिका, अरुण गाउँपालिका, आमचोक गाउँपालिका, पौवादुङ्मा गाउँपालिका, टेम्केमैयुङ गाउँपालिका, हतुवागढी गाउँपालिका, रामप्रसादराई गाउँपालिका र साल्पासिलिछो गाउँपालिका हुन्।

भोजपुर नगरपालिका

भोजपुर नगरपालिका जिल्लाको सदरमुकाम रहेको स्थानीय तह हो। यो नगरपालिका जिल्लाको प्रशासनिक, व्यापारिक र सामाजिक गतिविधिको केन्द्रबिन्दुका रूपमा रहेको छ। साविकका भोजपुर नगरपालिका र वरपरका गाविसहरूलाई गाभेर हाल यो नगरपालिका गठन भएको हो। यहाँ जिल्ला प्रशासन कार्यालय, जिल्ला अदालत, जिल्ला समन्वय समितिलगायतका प्रमुख सरकारी कार्यालयहरू रहेका छन्, जसले यसलाई जिल्लाकै प्रशासनिक हृदयस्थलका रूपमा स्थापित गरेको छ। ऐतिहासिक भोजपुर बजार, परम्परागत काष्ठकला र भोजपुरी हस्तकलाका लागि पनि यो नगरपालिका चिनिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य र आधारभूत पूर्वाधारका दृष्टिले पनि यो नगरपालिका जिल्लाकै अग्रणी स्थानीय तहमध्ये पर्दछ।

षडानन्द नगरपालिका

षडानन्द नगरपालिका भोजपुर जिल्लाको अर्को महत्त्वपूर्ण नगरपालिका हो। यस नगरपालिकाको नामकरण स्थानीय ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सन्दर्भसँग जोडिएको मानिन्छ। यो नगरपालिका पनि साविकका विभिन्न गाविसहरूको एकीकरणबाट स्थापित भएको हो। कृषि, पशुपालन र स्थानीय व्यापार यहाँका प्रमुख आर्थिक आधार रहेका छन्। यस नगरपालिका क्षेत्रमा पहाडी कृषि प्रणाली, विशेषतः अलैंची, अदुवा र अन्य नगदेबाली उत्पादनले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई टेवा पुर्‍याइरहेको छ। शैक्षिक संस्थाहरू, स्वास्थ्य चौकीहरू र सडक सञ्जालको क्रमिक विस्तारले यस नगरपालिकालाई विकासको मार्गमा अघि बढाइरहेको छ।

अरुण गाउँपालिका

अरुण गाउँपालिका भोजपुर जिल्लाको प्रसिद्ध अरुण नदीको नामबाट नामाकरण गरिएको स्थानीय तह हो। यो गाउँपालिका जिल्लाको सदरमुकामबाट केही टाढा रहेको छ र यहाँ करिब सातवटा वडाहरू रहेका छन्। अरुण गाउँपालिकाको भू-भाग अरुण नदी उपत्यकासँग जोडिएको हुनाले यहाँको भूगोल, हावापानी र जीवनशैली नदी सभ्यतासँग गाँसिएको पाइन्छ। यस गाउँपालिकाले भोजपुरलाई छिमेकी धनकुटा जिल्लासँग जोड्ने लेगुवा पुल जस्ता महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारहरू पनि बोकेको छ। यहाँ विभिन्न जातजाति र धर्मावलम्बीहरूको मिश्रित बसोबास रहेको हुनाले यो क्षेत्र सामाजिक सद्भावको उदाहरणका रूपमा पनि लिइन्छ।

आमचोक गाउँपालिका

आमचोक गाउँपालिका साविकका आमचोक, बालंखा लगायतका गाविसहरूलाई गाभेर गठन गरिएको स्थानीय तह हो, जसमा हाल करिब दशवटा वडाहरू रहेका छन्। यो गाउँपालिका दुधकोशी नदी किनारमा अवस्थित रहेको हुनाले भौगोलिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। दुधकोशी नदीमाथिको पुरानो झोलुङ्गे पुलले यस गाउँपालिकालाई उदयपुर र चौदण्डीगढीसँग जोड्ने काम गर्दछ, जसले यसलाई अन्तरजिल्ला यातायात तथा व्यापारको दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण बनाएको छ। पूर्वमा हतुवागढी गाउँपालिकासँग सीमा जोडिएको यस क्षेत्रमा कृषि नै मुख्य पेशाका रूपमा रहेको छ।

पौवादुङ्मा गाउँपालिका

पौवादुङ्मा गाउँपालिका भोजपुर जिल्लाको उत्तरतर्फ अवस्थित एक पहाडी स्थानीय तह हो। यो गाउँपालिका पनि विभिन्न साविक गाविसहरूको संयोजनबाट निर्माण भएको हो। उच्च पहाडी भूभागमा रहेको हुनाले यहाँको मुख्य पेशा कृषि र पशुपालनमा आधारित छ। स्थानीय उत्पादनमा परम्परागत अन्नबाली, आलु, तथा तरकारी खेतीको प्रधानता रहेको पाइन्छ। यस गाउँपालिकाले किराँती परम्परा र संस्कृतिलाई जीवित राखेको छ भने यहाँका प्राकृतिक दृश्यहरूले भविष्यमा पर्यटन प्रवर्द्धनको सम्भावना पनि देखाउँछन्।

टेम्केमैयुङ गाउँपालिका

टेम्केमैयुङ गाउँपालिका भोजपुर जिल्लाकै एक विशिष्ट भौगोलिक तथा सांस्कृतिक पहिचान बोकेको स्थानीय तह हो। किराँत भाषा र संस्कृतिसँग नजिकबाट जोडिएको यस गाउँपालिकाको नामले नै यहाँको सांस्कृतिक महत्त्वलाई झल्काउँछ। यहाँका बासिन्दाहरूको मुख्य पेशा कृषि, पशुपालन र वन पैदावारमा आधारित रहेको छ। स्थानीय सरकारले शिक्षा, स्वास्थ्य र सडक पूर्वाधार विस्तारमा विशेष जोड दिइरहेको देखिन्छ, जसले यस क्षेत्रको समग्र विकासमा सकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ।

हतुवागढी गाउँपालिका

हतुवागढी गाउँपालिका भोजपुर जिल्लाको पूर्वी भागमा अवस्थित स्थानीय तह हो, जसको सीमा आमचोक गाउँपालिकासँग जोडिएको छ। यो गाउँपालिका पनि साविकका विभिन्न गाविसहरूलाई गाभेर गठन गरिएको हो। पहाडी भूबनोटका कारण यहाँको आर्थिक गतिविधि मुख्यतया कृषि र पशुपालनमा केन्द्रित रहेको छ। यस क्षेत्रमा परम्परागत किराँती संस्कृति र चाडपर्वहरूको विशेष महत्त्व रहेको छ, जसले यहाँको सामाजिक जीवनलाई थप जीवन्त बनाएको छ।

रामप्रसादराई गाउँपालिका

रामप्रसादराई गाउँपालिका नेपालको संघीय संरचना अनुसार गठित ७८ गाउँपालिकामध्ये एक हो, जुन भोजपुर जिल्लाअन्तर्गत पर्दछ। यस गाउँपालिकाको नामकरणले पनि स्थानीय ऐतिहासिक तथा सामाजिक सन्दर्भलाई झल्काउँछ। यहाँको भूगोल पहाडी प्रकृतिको भए तापनि कृषियोग्य भूमिको उपलब्धताले यहाँका बासिन्दाहरूलाई खाद्यान्न उत्पादनमा टेवा पुर्‍याएको छ। स्थानीय तहले हाल शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी र सडक सञ्जाल विस्तार जस्ता आधारभूत सेवाहरूको सुदृढीकरणमा प्राथमिकता दिइरहेको छ।

साल्पासिलिछो गाउँपालिका

साल्पासिलिछो गाउँपालिका भोजपुर जिल्लाको अर्को महत्त्वपूर्ण स्थानीय तह हो, जसले जिल्लाको समग्र भौगोलिक तथा सांस्कृतिक विविधतामा योगदान पुर्‍याएको छ। यो गाउँपालिका पनि साविकका सालपासिलिछो लगायतका गाविसहरूको एकीकरणबाट स्थापना भएको हो। यहाँको आर्थिक आधार मुख्यतः कृषि, पशुपालन र वन तथा जडीबुटी सम्बन्धी गतिविधिमा निर्भर रहेको छ। पहाडी भेगको प्राकृतिक सुन्दरता र किराँती परम्पराले यस गाउँपालिकालाई विशिष्ट पहिचान दिएको छ।